El-Gâfikî Göz Hekimliğinin Tarihine İz Bırakan Endülüslü Bilim İnsanı
7 Kasım 2026 Cumartesi
GÖZLÜKÇÜLÜĞÜN TARİHİNDE YÜZYILLAR ÖNCESİNDEN GELEN BİR İSİM: EL-GÂFİKÎ!
Gözün anatomisini inceleyen, 77 farklı göz hastalığını ele alan ve 25 cerrahi aleti eserinde tanıtan Endülüslü hekim, göz sağlığı tarihinin dikkat çeken isimlerinden biri oldu.
Bugün göz sağlığı denildiğinde akla modern cihazlar, ileri teknoloji, hassas optik sistemler ve gelişmiş cerrahi yöntemler geliyor. Ancak insanlığın görme duyusunu anlama ve koruma çabası, yüzyıllar öncesine uzanan köklü bir bilimsel geçmişe sahip.
Bu geçmişin dikkat çekici isimlerinden biri de Endülüs'te yetişen Müslüman göz hekimi Muhammed b. Kassûm b. Eslem el-Gâfikî. Göz hastalıkları üzerine kaleme aldığı kapsamlı eseriyle tıp tarihinde iz bırakan El-Gâfikî, bugün gözlükçülük ve göz sağlığı alanında çalışan herkesin ilgisini çekecek bir bilimsel miras bıraktı.
Kurtuba'dan bilim tarihine uzanan bir miras
El-Gâfikî'nin Kurtuba'da eğitim aldığı ve burada uzun yıllar hekimlik yaptığı, günümüze ulaşan eserinin önsözünden anlaşılıyor. Tıp bilgisini dönemin önemli hekimlerinin eserlerini inceleyerek ve kendi mesleki tecrübeleriyle geliştirdiği belirtiliyor.
Gözün anatomisini ve görme mekanizmasını inceledi
El-Gâfikî'nin en önemli bilimsel mirası, El-Mürşid fi'l-Küḥl (Göz Hekimliği Rehberi) adlı eseridir. Altı bölümden oluşan bu çalışma, döneminin göz hekimliği bilgisini bir araya getiren kapsamlı kaynaklardan biri olarak kabul ediliyor.
Eserde gözün anatomisi, yapısı, sinirleri, damarları ve görme olayının nasıl gerçekleştiği ele alınıyor. Bunun yanında göz hastalıklarının nedenleri, teşhis ve tedavi yöntemleri üzerinde duruluyor.
El-Gâfikî'nin eserinde ele alınan hastalıkların sayısı
Özellikle gözün farklı tabakalarına göre sınıflandırılan 77 ayrı hastalığın incelenmesi, eserin kapsamını ortaya koyan önemli ayrıntılardan biri.
25 göz cerrahisi aleti: Döneminin tıbbi envanteri
El-Gâfikî'nin eserini tarih açısından daha da önemli kılan unsurlardan biri de göz cerrahisinde kullanılan aletlere yer vermesi.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nde aktarılan bilgilere göre eserinde 25 farklı göz cerrahisi aletini şekilleriyle birlikte tanıtmıştır. Bu bölüm, Orta Çağ'da göz hastalıklarının tedavisinde kullanılan araçlar ve cerrahi uygulamalar hakkında önemli bilgiler sunmaktadır.
Dönemin göz hekimliği uygulamalarında kullanılan aletlerin şekilleriyle birlikte kayıt altına alınması, tıp tarihi açısından önemli bir belge niteliği taşıyor.
Bugün son derece hassas teknolojilerle gerçekleştirilen göz ameliyatlarının arkasında, yüzyıllar boyunca gelişen tıbbi bilgi ve deneyim bulunuyor. El-Gâfikî'nin çalışması da bu tarihsel birikimin önemli belgelerinden biri.
Göz sağlığında beslenmeye de dikkat çekti
El-Gâfikî yalnızca göz hastalıklarını ve tedavi yöntemlerini incelemekle kalmadı. Göz sağlığının korunmasında beslenmenin önemine de dikkat çekti. İlaçların hazırlanmasında kullanılan maddelerin ölçülerini ele alması ve farklı tedavi seçeneklerine yer vermesi, eserinin dikkat çeken özellikleri arasında bulunuyor.
Yüzyıllardır korunan bir bilimsel eser
El-Gâfikî'nin günümüze ulaşan tek eseri olarak bilinen El-Mürşid fi'l-Küḥl'ün önemli bir yazma nüshası, İspanya'daki El Escorial Kütüphanesi'nde 835 numarayla muhafaza ediliyor. Bilinen nüshanın istinsah tarihi 1583 olarak kaydedilmiş.
Eser, 1933 yılında göz hekimliği tarihçisi Max Meyerhof tarafından incelenmiş ve önemli bölümleri Fransızcaya çevrilerek bilim dünyasına tanıtılmıştır. Daha sonraki araştırmalar da El-Gâfikî'nin göz hekimliği tarihindeki yerinin değerlendirilmesine katkı sağlamıştır.
Peki El-Gâfikî hangi yüzyılda yaşadı?
El-Gâfikî'nin yaşam tarihi konusunda tarihçiler arasında görüş ayrılığı bulunuyor. Bazı araştırmacılar onu 12. yüzyıla tarihlendirirken, TDV İslâm Ansiklopedisi'nde aktarılan değerlendirmeler onun 13. yüzyılda yaşamış olabileceğine de işaret ediyor. Bu nedenle kesin bir doğum ve ölüm tarihi vermek mümkün değil.
Ancak bu tarihsel belirsizlik, onun göz hekimliği alanında bıraktığı eserin önemini değiştirmiyor.
Gözlükçülük mesleği açısından neden önemli?
Gözlükçülük yalnızca gözlük camı ve çerçevesinden ibaret olmayan, görme sağlığına ilişkin büyük bir bilimsel birikimin parçasıdır. Gözün anatomisini, görme mekanizmasını ve göz hastalıklarının tarihsel gelişimini bilmek, mesleğimizin bilimsel temellerini daha iyi anlamamızı sağlar.
El-Gâfikî'nin yüzyıllar önce hazırladığı eser, insanlığın görme duyusunu anlama ve koruma konusundaki çabasının ne kadar eskiye dayandığını hatırlatıyor. Bugünün optik teknolojisi, dünün bilimsel merakından ve birikiminden bağımsız düşünülemez.
OPTİSYENİNSESİ
Sektörün Gören Gözü, Duyan Kulağı
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, Journal of the British Islamic Medical Association ve Oman Journal of Ophthalmology.
kaynak: https://optisyeninsesi.com/el-gafiki-goz-hekimliginin-tarihine-iz-birakan-enduluslu-bilim-insani/
